Definities en semagrammen

Vernieuwend: het semagram

Naast woorddefinities wordt er in het Algemeen Nederlands Woordenboek (ANW) bij veel woordenboeklemma’s ook een semagram gegeven. Het semagram is bedacht door Fons Moerdijk, de voormalige hoofdredacteur van het ANW.

Wat is het semagram?

Het semagram is een uitgebreide beschrijving van de betekenis van een woord volgens een vast patroon van betekeniscategorieën en betekeniskenmerken. Woorden worden op basis van betekenisverwantschap gegroepeerd in categorieën, zoals dier, muziekinstrument, gemoedstoestand, zich verplaatsen of maken. Met elk van die categorieën wordt een eigen vaste set semantische kenmerktypes verbonden, zoals kleur, smaak, omvang, richting, plaats, leeftijd. Zo zal bijvoorbeeld kat worden beschreven binnen de categorie dier en net als hond, paard, schaap, kolibri, baars, kamsalamander en regenworm systematisch worden beschreven in termen van grootte, uiterlijke kenmerken, habitat, leefwijze en verhouding tot de mens.

Meer dan een woorddefinitie

Betekenisdefinities en semagrammen worden in het ANW naast elkaar gegeven. Een definitie bevat de informatie die nodig is om de betekenis van een woord te onderscheiden van die van andere woorden; zo is een koe een volwassen vrouwelijk rund. Dit is een mogelijke definitie van koe, maar dit is niet het hele plaatje. Een koe geeft ook melk, loeit, heeft een zware uier, enzovoorts. Dat zijn allemaal gegevens die niet onderscheidend zijn, maar wel relevant. Ze horen bij het beeld dat wij van een koe hebben. Die aanvullende gegevens kunnen in het semagram aangegeven worden, en wel op een systematische manier: ook in de semagrammen van paard, schaap en kip wordt informatie gegeven over hun uiterlijk, hun functie en hun karakteristieke geluid.

Waarde van het semagram

In de semagrammen wordt betekenisinformatie op een consistente manier weergegeven en  wordt steeds zo veel mogelijk dezelfde terminologie gebruikt. Door die uniformiteit wordt, vergeleken met een gewoon woordenboek, het aantal zoektermen dat de gebruiker tot zijn beschikking heeft, vele malen vermenigvuldigd. De woorddefinities worden vervolgens vaak ook geformuleerd met behulp van de terminologie die in de semagrammen gebruikt is, zodat ook hier systematiek ontstaat.

Onderzoek

Door de patroonmatige aard van de semagrammen worden woorden niet langer louter afzonderlijk beschreven, maar ook als onderdeel van netwerken van onderling samenhangende woorden. Zo kan vergelijking van semagrammen meer inzicht geven in de onderlinge verhouding tussen synoniemen en/of halfsynoniemen: bijvoorbeeld wanneer we een Equus caballus een paard, een knol of een ros noemen. Daarnaast kunnen op basis van de semagrammen ook woorden gegroepeerd worden die een bepaald semantisch kenmerk gemeen hebben, bijvoorbeeld meubels of andere gebruiksvoorwerpen die vier poten hebben. Semagrammen hebben ook een linguïstisch, vooral semantisch belang: ze geven bijvoorbeeld informatie over de combinatiemogelijkheden van een woord, de typologie van de samenstellingen die ermee gevormd worden en betekenisverschuivingen zoals metaforen en metonymieën.