Spreekwoordenboek harrebomée

HET SPREEKWOORDENBOEK VAN PIETER JACOB

HARREBOMÉE*

(1809-1880)

DOOR LEEN VERHOEFF

Als men zoo voor een dergelijk doel den geheelen Harrebomée doorleest ziet men pas wat een monument van pedanterie, wanbegrip en gebrek aan systeem dit beroemde werk is; H. had er geen idee van wat een spreekwoord eigenlijk is en evenmin eenig begrip van methode en van historisch taalonderzoek.
C. Kruyskamp, Apologische spreekwoorden, ''s-Gravenhage
(Martinus Nijhoff) 1947,
blz. 8, noot 2.

INLEIDING
Een ieder die dit spreekwoordenboek ooit heeft ingezien, zal het met Kruyskamp eens zijn dat het boek moeilijk hanteerbaar is. Niets illustreert de onoverzichtelijkheid van het werk beter dan het feit dat pas bij de redactionele verwerking van dit artikel in december 1992 aan het licht is gekomen dat in de jongste heruitgave (Hoevelaken 1990) in deel III ruim 160 bladzijden ontbreken.

Om de toegankelijkheid van de wél complete uitgaven enigszins te verbeteren geef ik hieronder een overzicht van de inhoud, gevolgd door een 'gebruiksaanwijzing', waarin ik beschrijf hoe men alle spreekwoorden vinden kan die Harrebomée geeft met bijvoorbeeld het woord hoen.

Het gehele werk bestaat uit drie delen en werd uitgegeven bij Kemink & Zoon te Utrecht in afleveringen, die verschenen tussen 25 oktober 1853 en 2 juni 1869. Het boek is recent tweemaal in facsimile heruitgegeven: in één [17] deel bij Van Hoeve te Amsterdam, 1980, en in drie delen bij Verba B.V. te Hoevelaken, 1990. In het derde deel van die laatste heruitgave ontbreken aan het einde van het voorwerk de bladzijden CLVI-CCCXVIII, waarmee een belangrijk deel van het indexapparaat verloren is gegaan.

De drie delen van de oorspronkelijke uitgave bestaan uit respectievelijk tien, elf en tien afleveringen. Deze omvatten als regel zes katernen à vier bladen. Uitzondering hierop zijn in deel I de afleveringen 3 (zeven katernen) en 4 (vijf katernen), in deel II aflevering 11 (vijf katernen) en in deel III aflevering 10 (acht katernen). In het begin ging aan elke aflevering een inleiding vooraf, met het opschrift 'L.S.'; later werden twee of drie afleveringen met een inleiding aangeboden.

In de hoofdtekst zijn de bladzijden per deel genummerd met Arabische cijfers, de inleidingen (de gezamenlijke L.S.'en) per deel doorlopend met Romeinse cijfers. In het vervolg van dit artikel geef ik de drie delen aan als I, II en III, de bladzijden met het nummer van het deel, gevolgd door een dubbele punt en het bladzijdenummer. De derde 'L.S.-bladzijde' van het eerste deel is dus I:III en de derde bladzijde van het hoofdwerk in hetzelfde deel I:3. Een koppelstreepje tussen twee paginanummers betekent 'tot en met'.
N.B. 1. In deel I staat tussen de L.S.'en en het hoofdwerk nog op zestien, apart met Romeinse cijfers gepagineerde bladzijden een Lijst van werken over Nederlandsche spreekwoorden.
N.B. 2. De twee bladzijden van het L.S. van de eerste aflevering zijn ongenummerd. Aansluitend bij het gestelde in de voetnoot op III:CCCVII worden deze aangeduid als I:0 en I:0*.


DE INHOUD VAN DE DRIE DELEN
Het gehele werk bestaat uit de volgende elementen, die onder de vermelde opschriften voorkomen. De ervoor geplaatste nummers - van mijn hand - dienen om verwijzingen naar dit overzicht in het vervolg van dit artikel te vergemakkelijken.

1. L.S.
Deel I: acht inleidingen op de afleveringen 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7-8, 9-10 (I:0-LXXIX).
Deel II: vijf inleidingen op de afleveringen 1-3, 4-5, 6-7, 8-10, 11 (II:I-LXXXVIII).
Deel III: vijf inleidingen op de afleveringen 1-2, 3-4, 5-6, 7-8, 9-10, en een aanvulling (III:I-CCCXVIII). (Die aanvulling ontbreekt in de heruitgave van Verba B.V.)

2. Lijst van werken over Nederlandsche spreekwoorden (apart genummerd I-XVI)
Deze gaat in deel I vooraf aan de eigenlijke spreekwoordenverzameling en omvat 151 boektitels, gerangschikt naar het jaar van verschijnen, van omstreeks 1484 tot 1853.

Aan het slot vindt men Verkortingen, met welke deze werken aan den voet der bladzijde in het spreekwoordenboek zijn aangewezen. Deze 'verkortingen' zijn de verkorte titels die in de voetnoten worden gebruikt voor verwijzing naar de bronnen. Ze zijn niet alfabetisch gerangschikt, maar volgen de historische rangschikking van de lijst. (Zie voor de definitieve bronnenlijst met alfabetisch register nr. 5 hieronder.)
N.B. In het vervolg spreekt Harrebomée niet steeds over 'verkortingen', maar ook over 'aanwijzingen'.

[18]3. Nederlandsche spreekwoorden
Deel I: spreekwoorden die kunnen worden gerangschikt naar een zelfstandig naamwoord, bijvoeglijk naamwoord, persoons- of plaatsnaam, telwoord e.d., beginletters A-K (I:1-463).
Deel II: idem, beginletters L-Z (II:1-517).
Deel III: spreekwoorden die volgens Harrebomée (III:I) 'geen Naamwoord, maar een Werkwoord ten grondslag hebben', beginletters A-Z (III:1-94).
N.B. De volgende rubrieken volgen op laatstgenoemde spreekwoordenlijst en sluiten voor wat betreft de bladzijdenummering daarop aan.

4. Bijlage van het eerste deel (III:95-272); Bijlage van het tweede deel (III:273-367); Bijlage van het derde deel (III:368-394); Aanhangsel op de bijlage (III:395-420)
Naar deze bijlagen wordt in de onder 3 genoemde spreekwoordenlijsten verwezen doordat achter het betrokken spreekwoord staat: '(Zie de Bijlage.)'.

Deze bijlagen worden gevolgd door een soort van index:
Lijst van letters en woorden, wier verbetering, gebruik of beteekenis in de bijlage is aangewezen (III:421-445)

5. Lijst van werken over Nederlandsche spreekwoorden, in het spreekwoordenboek gebruikt (III:446-469)
Een lijst van 185 boeken, tijdschriftartikelen en andere bronnen, genummerd van 1 tot 185 en gerangschikt naar het jaar van verschijnen, van omstreeks 1484 tot 1864. Deze lijst kan worden gezien als de definitieve versie van de onder 2 genoemde lijst en de daarop in de respectieve L.S.'en gegeven aanvullingen.

Deze lijst wordt gevolgd door het Alphabetisch register van de aanwijzingen der werken over Nederlandsche spreekwoorden (III:470-471). Dit is de definitieve versie van de onder 2 genoemde lijst der verkorte titels, maar thans alfabetisch gerangschikt.
N.B. 1. De aanduiding 'verkortingen' voor de verkorte titels is dus hier vervangen door het minder duidelijke 'aanwijzingen'.
N.B. 2. Aan het slot van de lijst wordt, op bladzijde III:472, een overzicht gegeven van vijftien titels van bronnen waarvan het bestaan aan Harrebomée bekend was, doch die hij niet heeft kunnen inzien.

6. Spreekwoorden, die op andere plaatsen óf geheel óf nader verklaard of opgehelderd worden. (III:473-491)
Een voorbeeld: Onder aangezigt (I:2) staat 'Hij heeft eene sneê door den neus (of: het gezigt)', zonder nadere verklaring. In deze lijst vindt men onder aangezicht (III:473) dat dit spreekwoord nader wordt verklaard op II:148, lemma oor, en II:278, lemma snede.
N.B. Harrebomée schreef de spelling-Siegenbeek, maar schakelde in 1863 over op de toen nieuwe spelling van De Vries en Te Winkel; zie III:XLI-XLII, LVIII. Vandaar dat aangezicht na aangezigt.

7. Naschrift (III:493-494)
Een dankbrief aan dr. A. de Jager, die bijzonder had geholpen in de moeilijke beginjaren van de collectie.


INVENTARISATIE VAN DE L.S.'EN
De onoverzichtelijkheid van de hele werk vindt voor een groot deel haar oorzaak in het gebrek aan systeem waarmede in de L.S.'en de meest uiteenlopende zaken zijn samengebracht. Om hierin een weg te vinden is een globaal overzicht van die zaken onontbeerlijk. Hier volgt een korte omschrijving van de diverse elementen. De indeling in a-f en daaronder in b.1-3 en f.1-6 is wederom van mij.

a. Inleidende opmerkingen
Hierin treft men aan: overzichten van de namen der medewerkers, opmerkingen betreffende recensies, dankzeggingen voor verleende hulp e.d.

b. Aanvullingen
b.1. Aanvullingen op de geraadpleegde bronnen
De onder 2 genoemde bronnenlijst wordt regelmatig aangevuld met de titels van nieuw gevonden spreekwoordenverzamelingen en de daarvoor gebruikte verkorte titels ('verkortingen' of 'aanwijzingen'). Uiteindelijk komen de oorspronkelijk gegevens, onder 2 genoemd, en de daarop gegeven aanvullingen alle terecht in de onder 5 genoemde 'Lijst van werken' en het 'Alphabetisch register'.


b.2. Aanvullingen op de reeds gepubliceerde delen van de spreekwoordenlijsten
De onder 3 genoemde spreekwoordenlijsten worden regelmatig aangevuld met nieuw gevonden spreekwoorden, voor het grootste deel afkomstig van de hierboven genoemde nieuwe bronnen. De eerste aflevering (I:1-32) omvatte spreekwoorden van A tot batterij; in het L.S. van de tweede aflevering worden op bladzijden I:III-VI [19] aanvullingen gegeven van aal tot batist. Enzovoort, tot de laatste aanvulling op III:CLIX-CLXXXI, van aangenaam tot zwart en van aangaan tot zitten. Zodoende is, ruwweg berekend, ongeveer zes procent van de totale verzameling in de L.S.'en terechtgekomen. In het begin heeft Harrebomée gespeeld met het idee alle aanvullingen op te nemen in een aanhangsel; hij noemt dat op I:III, XIX, XXXIV en XLII. Maar op I:LVIII en II:XXII blijkt hij het plan te hebben laten varen.


b.3. Aanvullingen op de bronvermeldingen
De reeds in de onder 3 genoemde lijsten voorkomende spreekwoorden waarvan geen bron werd vermeld, maar waarvan later wel een bron werd gevonden (meestal in de nieuw gevonden verzamelingen), worden herhaald, nu met bronvermeldingen ('aanwijzingen'). In het L.S. van de tweede aflevering worden op I:VI veertien spreekwoorden herhaald, van aangezigt tot balk, ditmaal met bronvermelding. Enzovoort tot de laatste aanvulling op III:CLXXXI-CLXXXII, van aangezigt tot vel en van bijten tot willen.

Van de reeds in de onder 3 genoemde lijsten voorkomende spreekwoorden die wel van bronvermelding(en) waren voorzien en die in andere bronnen opnieuw werden aangetroffen, worden de bronvermeldingen aangevuld. Dit gebeurt door te verwijzen naar bladzijde- en nootnummer (Harrebomée spreekt over bl.(adzijde) en aanw.(ijzing)). In het begin zijn dit er maar weinig, maar later loopt het fors uit de hand: vergelijk de ene kolom op I:VI-VII met de tien kolommen op III:CLXXXII-CLXXXVII.

c. Errata
Deze staan steeds aan het einde van een L.S., gegroepeerd in errata in de tekst, zowel van de hoofdtekst als van de L.S.'en, en errata in de bronvermeldingen.

d. Tellingen van de spreekwoorden
Harrebomée hield zorgvuldig bij hoeveel spreekwoorden hij had verzameld en gaf in de meeste L.S.'en daarvan een overzicht. Het eerste vindt men op I:XV, alwaar hij zegt 'dat de 1e Afl. 1758 spreekwoorden bevat, waaronder 54, die reeds waren opgenomen, dat is dus: 1704.' Hiermee wordt bedoeld dat 54 spreekwoorden reeds onder een eerder lemma werden opgenomen. Zo vindt men onder apotheker (I:17): 'Het is beter te gaan bij den bakker dan bij den apotheker', welk spreekwoord ook onder bakker (I:28) voorkomt, gevolgd door de aantekening: '(zie APOTHEKER)'. Het uiteindelijk bereikte totaal aan spreekwoorden staat op III:CLXXXVII, te weten 42.540; de priegelberekening om aan dat getal te komen geeft een goed idee van Harrebomée's gebrek aan systeem.

e. Commentaren, polemieken en andere discussies
In de L.S.'en vindt men voorts allerlei beschouwingen, soms interessant, hier en daar komisch, dikwijls slaapverwekkend en altijd wijdlopig.

f. Kruisverwijzingen, indexen en samenvattingen
Behalve nummer f.1 bevinden deze zich alle in de L.S.'en.


f.1. Kruisverwijzingen in de spreekwoordenlijsten
In de onder 3 genoemde spreekwoordenlijsten komen kruisverwijzingen voor, dat wil zeggen dat verwezen wordt naar hetzelfde spreekwoord, dat eerder onder een ander trefwoord werd gepubliceerd. In dat geval worden verwijzingen naar bronnen of bijlagen, dan wel gegeven verklaringen niet herhaald. Zie bijvoorbeeld de spreekwoorden onder zwaan en de daarbij gegeven respectieve verwijzingen naar hals, musch en zang.


f.2. Index op de aanvullingen op de spreekwoordenlijsten
Deze index, die voor het hanteren van het spreekwoordenboek onontbeerlijk is, staat op een merkwaardig verborgen plaats, namelijk op bladzijden III:CCXV-CCXLIX, van aafje tot zwijn en van aanbieden tot zitten.


f.3. Kruisverwijzingen op de in de aanvullingen voorkomende spreekwoorden
Ook deze staan op verborgen plaatsen: voor de aanvullingen in deel I op bladzijden II:XIII-XX, voor die in deel II op bladzijden III:VIII-XXXIV, en voor die in deel III op bladzijden III:CLXXXVIII-CCXV.


f.4. Aanvulling op de index op de spreekwoorden die elders worden verklaard
De onder 6 genoemde index wordt ook weer in een verborgen hoekje aangevuld, namelijk op bladzijden III:CCXLIX-CCL.


f.5. Samenvatting van de errata
Alle in de L.S.'en voorkomende errata worden op bladzijden III:CCXCV-CCCII herhaald, gerangschikt naar de bladzijdenummers in de respectieve delen. Verder ook alle verbeteringen die in de L.S.'en op sommige spreekwoorden zijn aangebracht, op bladzijden III:CCCII-CCCVI. De meest komische verbetering in de laatste groep is te vinden op bladzijde III:XL: 'Het spreekwoord: Prediken voor hoeren verzuimt niet, moet zijn: Preken hooren [20]verzuimt niet, en alzoo van HOER op PREEK overgaan.' De discussie hierover staat op III:XXXV en de fout wordt nogmaals opgegeven op bladzijde III:CCCIII.


f.6 Klapper op de L.S.'en (III:CCCVII-CCCXVIII)
De voornaamste in de L.S.'en besproken zaken worden hier alfabetisch gerangschikt. Helaas is de klapper verre van volledig. Allerlei onder e genoemde discussies over spreekwoorden komen er niet in voor. Men zie voor deze discussies I:XXI-XXXII, XL; II:XX-XXII, XXXII-XL, LVII-LXII; III:XXXIV-XL, LV-LVI, XCVI-CVII, CXXXVII-CLIV, CCL-CCXCIV.


GEBRUIKSAANWIJZING
Wil men het spreekwoordenboek van Harrebomée gebruiken als spreekwoordenverzameling, dan is het aan te bevelen de indexen te markeren met een ruitertje, bijvoorbeeld als volgt:

- bladzijde III:CCXV als 'aanvullingen';
- bladzijde III:473 als 'kruisverwijzingen'; op deze bladzijde dan een aantekening te stellen: 'zie ook bladzijde III:CCXLIX';
- bladzijden II:XIII, III:VIII en III:CLXXXVIII als respectievelijk 'kruisverwijzingen aanvullingen I', 'kruisverwijzingen aanvullingen II' en 'kruisverwijzingen aanvullingen III';
- (eventueel) bladzijde III:CCXCV als 'errata'.

Wil men het boek gebruiken als bronnenlijst, dan zit er niets anders op dan alle L.S.'en door te ploegen op de onder b.3 genoemde twee soorten aanvullingen; men vindt deze op de bladzijden I:VI-VII, XIV, XXI, XXXIX-XL, LII-LV, LXXII-LXXVIII; II:X-XIII, LVI-LVII, LXVIII-LXXIX; III:VII-VIII, LII-LIV, LXXI-LXXVIII, XCIV-XCVI, CXXXVI-CXXXVII, CLXXXI-CLXXXVII. De eventuele errata hierop vindt men op de bladzijden CCVII-CCXCVII en CCCII.

Een voorbeeld. Stel, men wil alle door Harrebomée verzamelde spreekwoorden opzoeken die het woord hoen(deren) of samenstellingen met dat woord bevatten, en de daarbij gegeven verklaringen. Men zoeke achtereenvolgens in de volgende lijsten.
- Spreekwoordenlijst (onder 3 genoemd).
Bladzijden I:310-311 vermelden (varianten niet meegerekend) 59 spreekwoorden. Verklaringen vindt men bij één spreekwoord; raadpleegt men de kruisverwijzingen, dan vindt men nog een verklaring op deel. Bij één spreekwoord wordt verwezen naar de bijlagen; men raadpleegt deze en de aanvulling daarop en vindt toelichtingen op bladzijden III:224 en 409.
- Lijst van aanvullingen (onder f.2 genoemd)
Op III:CCXXXI vindt men dat in de L.S.'en spreekwoorden met hoen te vinden zijn op de bladzijden I:LXX (1); II:VIII (2), XXX (1), XLVII (2) en LXII (3); III:XLVI (1), XLVII (1), LXV (1) en CXXIII (3), samen 15 spreekwoorden.
- Lijst van kruisverwijzingen op de aanvullingen (onder f.3 genoemd)
Op II:XVII vindt men dat er nog spreekwoorden met hoen zijn te vinden op I:III bij achtenveertigponder (1), I:XLVIII bij ei (2); idem op III:XI een spreekwoord met hoen op II:VI bij ei (1); idem op III.CXCII spreekwoorden met hoen op III:CLXI bij beest (1), III:XLV en CXIX bij ei (2) en III:CLXVIII bij haan (1), samen 8 spreekwoorden. Totaal derhalve 82 spreekwoorden.
- Index van spreekwoorden die elders worden verklaard (onder f.4 genoemd).
Op III:481 wordt vermeld dat er nog spreekwoorden met hoen worden verklaard op II:2 bij laars en op I:LXX (reeds genoemd in de Lijst van aanvullingen). In de aanvulling op deze index (onder f.4 genoemd) komt hoen niet voor.
- Lijst van verbeteringen van letters en woorden (onder 4 genoemd).
Hier vindt men op III:429 dat een verkeerd spreekwoord, met hoen in plaats van hond, voorkomt op bladzijde III:179 (een onjuiste variant van een op I:181 gegeven spreekwoord onder eisch; het hierboven genoemde totaal verandert daardoor niet).
- Lijst van errata (onder f.5 genoemd).
Op III:CCCIV worden twee spreekwoorden met hoen alsnog verbeterd.
- Ten slotte vindt men in de niet geklapperde discussies over spreekwoorden nog een verklaring van een spreekwoord met hoen op III:CCLVIII.
Wil men alle op de spreekwoorden betrekking hebbende bronnen die door Harrebomée worden opgegeven bij elkaar zetten, dan vindt men die op I:310-311 onder de 'aanwijzingen' 22-29 en 1-9. Voorts wordt op II:X een van de spreekwoorden zonder bron alsnog daarvan voorzien, terwijl van de spreekwoorden mét bron deze bronnen worden uitgebreid op I:LXXVII; II:XII; III:LXXVI, XCIV en CLXXXIV. In de errata komen geen verbeteringen op deze bronnen voor.

*Dit artikel is eerder gepubliceerd in Trefwoord 5, 1993, pp. 16-20 . De paginanummering van het origineel wordt tussen [ ] weergegeven.