Historisch Nederlands: woordenboeken

 

 

Meer weten: historische woordenboeken

Het Instituut voor de Nederlandse Taal stelt de volgende historische woordenboeken ter beschikking via http://gtb.ivdnt.org/search/:

  • Oudnederlands Woordenboek 500-1200
  • Vroegmiddelnederlands Woordenboek 1200-1300
  • Middelnederlandsch Woordenboek 1250-1550
  • Woordenboek der Nederlandsche Taal 1500-1976
  • Woordenboek der Friese Taal 1800-1975

Samen beschrijven ze de Nederlandse woordenschat van ca. 500 tot 1976, en de Friese woordenschat van 1800 tot 1975. De woordenboeken zijn ter beschikking gesteld in een woordenboekportaal. U kunt in alle woordenboeken tegelijk zoeken, of in een selectie. U hoeft niet zelf te bedenken hoe een woord in een bepaalde periode werd geschreven: zodra u de moderne spelling intypt, komt u vanzelf bij de juiste historische trefwoorden.

Meer weten over het woordenboekportaal?

Oudnederlands Woordenboek

Het Oudnederlands Woordenboek is een wetenschappelijk woordenboek dat het Nederlands beschrijft van ca. 500 tot 1200. In het woordenboek zijn alle bronnen die (deels) Oudnederlands van karakter (kunnen) zijn opgenomen. Het ONW bevat 8954 trefwoorden en ca. 30.000 citaten. De citaatteksten zijn vertaald in modern Nederlands. Het woordenboek is gemaakt tussen 1998 en 2008.

Meer weten?

Vroegmiddelnederlands Woordenboek

Het Vroegmiddelnederlands Woordenboek is een periodewoordenboek van het Nederlands van 1200 t/m 1300. Het bevat ca. 25.000 trefwoorden en ca. 26.000 citaten. Het is gebaseerd op een tekstverzameling (corpus) met in totaal ruim 1.600.000 woorden, het Corpus Gysseling. Het woordenboek is gemaakt tussen 1988 en 1998.

Meer weten?

Middelnederlandsch Woordenboek

Het Middelnederlandsch Woordenboek van Verwijs en Verdam beschrijft de middeleeuwse Nederlandse woordenschat uit de periode ca. 1250 tot ca. 1550. Het woordenboek bevat 60.000 trefwoorden (exclusief 14.000 verwijslemmata) en telt negen delen, waarvan het eerste in 1885 verscheen, het laatste in 1929.

Meer weten?

Woordenboek der Nederlandsche Taal

Het Woordenboek der Nederlandsche Taal beschrijft de betekenis en geschiedenis van honderdduizenden woorden uit het geschreven Nederlands van 1500 tot 1976. Het bevat ca. 95.000 hoofdtrefwoorden en ca. 1.700.000 citaten, uit ruim 12.000 bronnen. De eerste aflevering verscheen in 1864, de laatste in 1998. Daarna volgden in 2001 nog drie delen met aanvullingen met voornamelijk materiaal uit de twintigste eeuw.

Meer weten?

Over de beschrijving van de woordenschat

De hierboven genoemde woordenboeken geven een wetenschappelijke beschrijving van de historische woordenschat van het Nederlands. Wilt u meer weten over de wijze waarop die beschrijving tot stand komt, kijk hier.

Geselecteerde bibliografie


 

Meer weten: woord niet gevonden?

Het doel van de historische woordenboeken van het INT is om de woordenschat van het Nederlands zo volledig mogelijk te beschrijven. Toch kan het voorkomen dat u een woord waarvan u de betekenis of het gebruik graag wilt weten, niet direct kunt vinden.

Hieronder geven we u een aantal aanwijzingen voor het tabblad Basiszoeken die ervoor zorgen dat de kans op resultaten wordt vergroot.

Beschreven periode

Het Woordenboek der Nederlandsche Taal beschrijft de woordenschat van circa 1500 tot 1976. Dit betekent dat bronnen verschenen ná 1976 niet systematisch en uitputtend zijn onderzocht. Voor moderne woorden verwijzen we u naar het Algemeen Nederlands Woordenboek (ANW), een digitaal woordenboek van het eigentijdse Nederlands in Nederland en Vlaanderen, in Suriname en in het Caraïbisch gebied, van 1970 tot heden.

Modern Nederlands trefwoord versus Origineel trefwoord

U kunt een trefwoord zoeken in de huidige spelling (Modern Nederlands trefwoord) of op het originele trefwoord van het historische woordenboek (Origineel trefwoord). Het is belangrijk dat u zich realiseert dat dit onderscheid van invloed is op de zoekresultaten. Voert u bijvoorbeeld doorlopen in als Modern Nederlands trefwoord dan geeft dat 5 treffers in drie verschillende historische woordenboeken (met als vormen dorelopen en doorloopen). Voer je hetzelfde woord in bij Origineel trefwoord, dan levert dat 0 treffers op.

Speciale lettertekens

Bij het invoeren van woorden of woorddelen kunt u voor bijzondere lettertekens (æ, ë en þ) gebruik maken van de functie 'Speciale tekens' onder aan het scherm. Hiermee roept u een tabel op die alle bijzondere lettertekens uit de historische woordenboeken bevat. U kunt een letterteken selecteren door er op te klikken. Drukt u nogmaals op de knop Speciale tekens, dan verdwijnt de tabel weer.

Hoofdletters en accenten

Bij het zoeken wordt standaard geen onderscheid gemaakt tussen hoofdletters en kleine letters en ook niet tussen lettertekens met of zonder accent. Als u wel hoofdletter- en accentgevoelig wilt zoeken, vink dan onder in het scherm de optie Aaà aan; de meelopende lijsten passen zich hierbij aan.

Woord in artikel

Niet alle woorden hebben een eigen ingang gekregen in de woordenboeken en daarom zult u deze niet kunnen vinden als ze intypt bij Modern Nederlands Trefwoord of bij Origineel Trefwoord. Als u het gevraagde woord invoert in het zoekveld Woord in artikel krijgt u alle plaatsen waarin het woord als trefwoord, in het betekenisgedeelte van het trefwoord (inclusief de subbetekenissen) en in de citaten bij het trefwoord wordt aangetroffen.

Wildcards, operatoren en reguliere expressies

Om op geavanceerde wijze te zoeken kunt u ook gebruikmaken van zogeheten wildcards, operatoren en reguliere expressies. Uitleg hierover en enkele voorbeelden kunt u in het tabblad Help & info vinden onder Algemeen. Over de toepassingsmogelijkheden van reguliere expressies voor taal- en letterkundig onderzoek, zie hier.

Aanvulling historische woordenboeken

Ondanks deze aanwijzingen blijft de mogelijkheid bestaan dat u een bepaald woord niet kunt vinden. In dat geval stellen wij het op prijs als u ons daarvan op de hoogte stelt. U kunt het betreffende woord hier aanmelden.

 

Meer weten: Etymologisch woordenboek van het Nederlands

Het Etymologisch Woordenboek van het Nederlands (EWN), dat onder meer is vervaardigd op het Instituut voor de Nederlandse Lexicologie, de voorloper van het Instituut voor de Nederlandse Taal, is het meest recente wetenschappelijke etymologisch woordenboek voor het moderne bovenregionale Nederlands. De gedrukte versie ervan verscheen in vier delen tussen 2003 en 2009. De inhoud van de webeditie wordt regelmatig geactualiseerd en verschilt dus van de gebonden uitgave.

Meer weten over etymologie?

 

Meer weten: Etymologiebank

De website etymologiebank.nl is in januari 2010 opgezet door Nicoline van der Sijs, als vervolg op het vierdelige Etymologisch woordenboek van het Nederlands (EWN), waarvan in 2009 het laatste deel is verschenen.

Het doel van deze website is om alle belangrijke etymologische publicaties van het Nederlands op woordniveau aan te bieden op één centraal punt en in chronologische volgorde: van de recentste publicaties tot de oudste. Zo kunnen geïnteresseerde taalliefhebbers de herkomst van Nederlandse woorden opzoeken op de website.

Daarnaast is etymologiebank.nl bedoeld als onderzoeksinstrument voor etymologen en andere taalkundigen: op etymologiebank.nl kunnen zij in één oogopslag alle informatie over een woord, woorddeel of uitdrukking vinden en eveneens kunnen zij informatie vergaren over betekenisontwikkelingen, klankveranderingen en dergelijke.

Op etymologiebank.nl zullen niet alleen de gegevens uit oudere etymologische publicaties worden opgenomen, maar specialisten zullen ook nieuwe etymologische lemma’s schrijven en correcties en aanvullingen geven op bestaande etymologieën.

De bedoeling is dat etymologiebank.nl uitgroeit tot een forum voor iedereen die is geïnteresseerd in de etymologie van Nederlandse woorden.

Bron: Sijs, Nicoline van der (samensteller) (2010), Etymologiebank, op http://etymologiebank.nl/

Meer weten over etymologie?

 

Op deze website maken wij gebruik van cookies.