Vandaag publiceert het Instituut voor de Nederlandse Taal (INT) het gedeeltelijk vernieuwde hoofdstuk De zinsdelen van de online Algemene Nederlandse Spraakkunst (e-ANS), hét naslagwerk over de Nederlandse grammatica.
In het hoofdstuk zijn nu nieuwe beschrijvingen te vinden van het lijdend voorwerp, het voorzetselvoorwerp en het oorzakelijk voorwerp. Deze zinsdelen zijn belangrijke bouwstenen van Nederlandse zinnen: ze verwijzen naar iets of iemand die een prominente rol speelt in wat het werkwoord (of gezegde) uitdrukt. Niet zo prominent als het onderwerp, maar een goeie tweede, of soms derde.
Van deze drie geniet het oorzakelijk voorwerp waarschijnlijk de minste bekendheid. Het komt ook maar bij een klein groepje naamwoordelijke gezegden voor, zoals bij beu, moe of zat zijn of machtig of meester zijn. En ook bij gewoon en gewend zijn, bijvoorbeeld Zij is dit niveau gewend, met zij als onderwerp en dit niveau als oorzakelijk voorwerp.
Kiezen uit zinsdelen
Bij sommige gezegden kun je kiezen uit twee van deze zinsdelen. Bij gewend zijn is in plaats van een oorzakelijk voorwerp ook een voorzetselvoorwerp mogelijk, bijvoorbeeld Zij is aan dit niveau gewend. Of denk aan zoeken met een lijdend voorwerp of een voorzetselvoorwerp: Hij zoekt (naar) een nieuwe baan.
Soms is er dan een betekenisverschil, soms zijn er ook verschillen tussen het Nederlands in België en Nederland. Dat geldt bijvoorbeeld voor peilen met een lijdend voorwerp of voorzetselvoorwerp: We peilden (naar) de reacties van de bewoners. De variant met naar wordt vooral in België gebruikt.
Gemoderniseerd en uitgebreid
De vernieuwde paragrafen zijn in overeenstemming gebracht met de recente taalkundige literatuur. Voor wie meer wil weten, zijn er verwijzingen naar relevante literatuur, koppelingen naar taaladviesbronnen, en verdiepingskaders, bijvoorbeeld over de vraag of een gezegde meer dan één voorzetselvoorwerp kan hebben. De voorbeelden komen uit het Corpus Hedendaags Nederlands, het Corpus Gesproken Nederlands en het SoNaR-corpus.
Redactie
Het hoofdstuk is herzien door dr. Dirk Pijpops (Universiteit Antwerpen), onder redactie van het INT en met medewerking van verschillende experts.
Herziening e-ANS
De herziening van dit hoofdstuk is onderdeel van de algemene herziening van de e-ANS, de meest uitgebreide Nederlandstalige beschrijving van de grammatica van het Nederlands. Eerder verschenen onder andere al de herziene hoofdstukken over woordvorming, voorzetsels en tussenwerpsels. De herziening wordt mogelijk gemaakt door financiering van de Taalunie.
Voor het onderwijs
Naast de herziening van deze paragrafen zijn ook de pagina’s voor het onderwijs uitgebreid. Hier zijn van elk herzien hoofdstuk samenvattingen, begrippenlijsten en lesideeën te vinden. En neem ook eens een kijkje in de rubriek Grammaticasafari, voor tweewekelijkse weetjes uit de e-ANS.
Meer weten? Neem contact op met Maaike Beliën of Frank Landsbergen.