Pasen is voor veel kinderen een hoogtepunt: paaseieren zoeken. Tegenwoordig gaat het meestal om chocolade-eieren, maar vroeger waren het vaak hardgekookte kippeneieren, soms mooi gekleurd. In een deel van de Kempen kregen die eieren een bijzondere tint: ze werden gekookt met uienschillen en kleurden zo roodbruin, als de vacht van een vos. Kinderen konden daar dan “de vos roven”. In sommige dialecten wordt het werkwoord roven gebruikt om het weghalen van eieren uit een kippenhok te benoemen. Waar komt het vandaan en welke andere werkwoorden worden in deze betekenis gebruikt?
Rovende rovers?
Het werkwoord roven klinkt in het Standaardnederlands eerder negatief. Het betekent doorgaans ‘met geweld afnemen’ of ‘stelen’ en is verwant met het Oudgermaanse raubon (vergelijk ook het Engelse to rob). Bij kippeneieren is van geweld natuurlijk geen sprake — integendeel, je moet er voorzichtig mee omgaan. Toch wordt roven in sommige dialecten gebruikt voor het weghalen van eieren uit het nest. In die betekenis komt het vooral voor in West- en Oost-Vlaanderen en in de provincie Antwerpen. Mogelijk hangt de oorspronkelijke betekenis samen met ‘scheuren’ of ‘losmaken’.
Rapen en rape
De meest gebruikte term is eieren rapen, hier en daar ook oprapen of uitrapen. Dat betekent eenvoudigweg dat je de eieren opraapt en verzamelt. Het werkwoord rapen betekende oorspronkelijk ‘nemen’ of ‘grijpen’, en die betekenis is nog duidelijk herkenbaar. Interessant is dat het Engelse to rape ‘verkrachten’ etymologisch verwant is aan rapen. Beide woorden gaan terug op dezelfde oorsprong, maar hun betekenis is in de loop van de tijd sterk uiteen gegroeid. Waar rapen de neutrale betekenis ‘grijpen, verzamelen’ heeft behouden, heeft to rape zich ontwikkeld in de richting van ‘gewelddadig roven of schenden’. Het gaat om woorden met dezelfde oorsprong, maar een heel verschillende betekenis.
Samen garen
In het oostelijke deel van Oost-Vlaanderen en net over de grens met Antwerpen gebruikt men ook het werkwoord garen, en soms vergaren. Dit werkwoord betekent ‘verzamelen’ en is hetzelfde als gaderen. Het gaat terug op het Middelnederlandse gader, dat ‘samen’ betekent. Wie eieren gaart of vergaart, brengt dus letterlijk de eieren uit verschillende nesten samen.
Lange armen
Nog een ander woord is langen, dat voorkomt in de omgeving van Mol. In Geel en Turnhout hoor je ook uitlangen. Langen betekent ‘zich uitstrekken’ of ‘de arm uitsteken’, ‘zich lang maken’ dus. Het betekent vaak ‘aanreiken, aangeven’. In combinatie met eieren krijgt het een wat omgekeerde betekenis: je reikt niet iets aan, maar haalt iets uit het nest. Toch blijft het idee van uitstrekken en zich lang maken wel aanwezig, want om eieren uit een nest te nemen, moet je vaak letterlijk je arm uitsteken.
Gewonnen eieren
In Noord-Limburg hoor je sporadisch uitwinnen. Oorspronkelijk betekende dat ‘met moeite uit iets halen’. In het geval van eieren zal die inspanning meestal wel meevallen. Het Nederlandse winnen betekende van oorsprong ook ‘door inspanning verkrijgen’ of ‘zich verwerven’. Aan de andere kant van het taalgebied, in Frans-Vlaanderen hoor je uithalen en uitgrijpen als benamingen voor het wegnemen van eieren uit het nest. Uithalen is ook in het Standaardnederlands de gebruikelijke term.
Tot slot
De vos roven klinkt in onze oren misschien wat apart, maar als je weet dat eieren roven een gangbare term was in Vlaamse dialecten, wordt het werkwoord al een stuk begrijpelijker. Dat de vos verwijst naar de kleur van de eieren, is minder vanzelfsprekend. Daarvoor moet je de Kempense traditie kennen, waarin eieren met uienschillen roodbruin werden gekleurd.
- Dialectwoorden voor eieren rapen in de Database voor de Zuidelijk-Nederlandse dialecten (DSDD)
- Dialectwoorden voor eieren rapen in de etymologiebank
- Dialectwoorden voor eieren rapen in de woordenbanken e-WND en woordenbank.be
- Dialectwoorden voor eieren rapen in het Woordenboek der Nederlandsche Taal
- Krantenartikel in Het Laatste Nieuws over de vos roven
- Blog over de vos roven