Categorieën
Uit de streek

puiterei

Puiterei, gerek, wiggel en kikkerrit: dialectwoorden voor kikkerdril.

/ Actueel / Woorden van de week / Uit de streek / puiterei /

Met de eerste warme dagen van het jaar verlangt iedereen naar de echte lente. Het wordt weer gezelliger om eropuit te trekken, en wie goed kijkt, ziet de sloten zich vullen met puiterei. Dit is een Frans-Vlaams woord voor wat we in de standaardtaal kikkerdril noemen. Puiterei is samen met heel wat synoniemen te zien op de dialectkaart van de Database van de Zuidelijk-Nederlandse Dialecten (DSDD). Veel gegevens op die kaart stammen uit de Reeks Nederlandse Dialectatlassen (RND), een dialectenquête uit de eerste helft van de vorige eeuw. Veel van deze woorden zijn nu wellicht verdwenen, maar waar komt puiterei eigenlijk vandaan en welke andere namen bestaan of bestonden er nog in de Nederlandse dialecten?

Dialectkaart uit de Database van de Zuidelijk-Nederlandse Dialecten (DSDD)

Rei en reit, rui en ruit

In Frans-Vlaanderen komen vooral de vormen rei en rui voor. Woorden als reit, ruit, rei en rui verwijzen vaak naar waterplanten. Mogelijk zagen de dialectsprekers de kikkerdril als een soort kroos dat aan het wateroppervlak samenklontert. De varianten met een t aan het einde zijn typisch voor Zeeland (ruit op Walcheren) en het noorden van Oost-Vlaanderen. Mogelijk hoort ook het Noord-Nederlandse kikkerrit hierbij. De exacte herkomst van deze woorden is onzeker.

Kuit schieten

De grootste groep namen combineert een tweede deel dat vaak klinkt als rek (in West- en Oost-Vlaanderen), gerek (in oostelijk Oost-Vlaanderen, Antwerpen en Vlaams-Brabant), gerak/geracht (Antwerpen), gerei (Frans-Vlaanderen, Limburg), gerijs (Limburg), gereksel (Denderstreek) of drek/gedrek (Antwerpen, Limburg). Rek en zijn varianten zijn afgeleid van een werkwoord raken of rachen, dat ‘uitstoten’ of ‘spuwen’ betekent. Dat zelfde ‘uitstoten’ zit ook in het Engelse frogspawn waarin spawn is afgeleid van het Latijnse expandere met de betekenis ‘uitspreiden, uitstoten’. Het woord werd oorspronkelijk gebruikt om aan te duiden dat vissen hun kuit afwierpen, dat ze hun eitjes ‘uitspreidden’. Ook schodderen (het frequentatief van schudden) betekent soms kuit schieten. Schodder komt voor in het zuidwesten van de stad Antwerpen in de betekenis ‘kikkerdril’. In Limburg hoor je geut of gegeut, dat ook viszaad kan betekenen. Het hoort bij het werkwoord gieten.

Het woord drek is in deze context vermoedelijk pas later ontstaan, omdat de oorspronkelijke termen (rek, gerak, …) voor veel sprekers ondoorzichtig werden.

Trillende plakboel

Een tweede grote groep woorden benadrukt het kleverige en trillende karakter van de kikkerdril. Denk aan termen die verband houden met kliederen, kleven of zelfs kwijlen, zoals klibber (van kleven)en slabber (van slabben ‘kwijlen’). Ook puitekwal (hier en daar in Zeeland, Antwerpen en Limburg) benadrukt het slijmerige van kikkerdril.

Woorden die meer het bewegende, trillende aspect van de kikkerdril benoemen zijn waggel en wiggel (bij waggelen en wiggelen ‘heen en weer bewegen’) en het Limburgse en Brabantse bibbel en bibber, die samenhangen met beven of bibberen. Ook dril zelf dat met trillen verwant is en vooral in Noord-Brabant voorkomt, kunnen we in deze groep onderbrengen. Naast kikkerdril hoor je in de westelijke dialecten ook puutedril. Kikkerdril wint meer en meer terrein omdat het het standaardwoord is en daardoor steeds meer gebruikt wordt ten koste van andere dialectwoorden.

Dat kikkerdril er ook wat vies en rommelig uitziet, hoor je bijvoorbeeld in het Walcherse woord puëvekken waarin vekken mogelijk samenhangt met veek, ‘aangespoelde rommel’. De viezigheid speelde wellicht ook een rol bij het woord drek (zie hoger).

Eitjes in een nest of bed

Soms worden de kikkereitjes gewoon aangeduid met eitjes of eieren. Deze woorden komen verspreid in het taalgebied voor, maar je hoort ze vaker aan de taalgrens in Vlaams-Brabant en Limburg. De eitjes lijken letterlijk in een nestje of bedje te liggen, wat woorden met als tweede deel bed of nest oplevert, vooral in zuiden van Nederlands-Limburg, maar ook in Zeeland waar je puëbedde en pujenist hoort.

Meer lezen