Tijdens de dialectweek van het radioprogramma Goedemorgen, Morgen! (VRT Radio 2) mocht iedereen zijn favoriete dialectwoord delen. Een luisteraar uit Oost-Vlaanderen koos voor steenratje. Een prachtig woord – maar wat betekent het eigenlijk? Een steenrat(je) blijkt gewoon een cavia of Guinees biggetje te zijn. De naam komt voor in het noorden van Oost-Vlaanderen. Maar waarom noemen we zo’n schattig knaagdier een rat? En welke andere namen bestaan er nog?
Nieuw soort ‘rat’
In dialecten uit Noord-Oost-Vlaanderen hoor je vormen als steenrat, steense rat of steens ratje. Opvallend: dat tweede deel. Want een cavia of Guinees biggetje is natuurlijk geen rat. Toen het diertje hier voor het eerst opdook, was het onbekend. En wat doen mensen dan? Ze grijpen naar iets dat ze al kennen. De cavia lijkt qua vorm en grootte een beetje op een rat, dus die vergelijking was snel gemaakt. Zo ontstond een nieuwe naam op basis van gelijkenis. Maar om verwarring te vermijden, moest er nog iets bij, een extra element dat duidelijk maakt dat het om een ander dier gaat. En zo krijg je samenstellingen zoals steenrat of steense rat, of andere namen als Oost-Indische rat, opgetekend in het West-Vlaams Idioticon van De Bo.
Ver en exotisch
Die extra toevoeging heeft vaak te maken met de herkomst, of wat men dénkt dat de herkomst is. De cavia komt oorspronkelijk uit Zuid-Amerika en niet uit Indië. Maar Oostindisch klinkt ver weg. Net zoals in het Franse cochon d’Inde of het Italiaanse porcellino d’India verwijst dat naar een verre, exotische oorsprong.
Maar dialecten zijn creatief en zo evolueerde het Oostindische ratje in allerlei richtingen: Oostindse rat, Oostendse rat, Oostends zwijntje en ostijnse rat. Omdat Oostende een bekende stad is in de regio waar deze woorden werden gebruikt, werd Oostendse rat een logische vervorming. En van daaruit ging het nog verder: voor wie die link niet meer zag, werd het simpelweg steense rat en uiteindelijk steenrat(je). Soms gaat het nog wat verder: in decelestijnse rat (sielesteense rat) in Lovendegem en het augustijns ratje (augusteense ratje) in Frans-Vlaanderen zijn de oorspronkelijke verwijzingen helemaal vervaagd en vervangen door namen kloosterorden.
In een groot deel van West-Vlaanderen heet het diertje Spaanse rat. Het Guinees biggetje komt wel niet uit Spanje, maar werd via Spaanse handelsroutes uit Zuid-Amerika naar Europa gebracht.
Guinees biggetje
In de Belgische standaardtaal spreken we van een Guinees biggetje. Hier is de vergelijking niet met een rat, maar met een jong varken. Blijkbaar vonden sommigen dat het diertje daar meer op leek. Misschien was ook het piepende geluid van biggetjes en cavia’s voldoende om de vergelijking te maken. Over het woord Guinees bestaat trouwens discussie.
Het ligt voor de hand dat het verwijst naar Guyana, wellicht werd die naam in de loop van de tijd verkeerd begrepen. Anderen leggen de link met Guinea, al heeft dat geografisch weinig te maken met een dier dat oorspronkelijk uit Zuid-Amerika komt. Het is ook mogelijk dat Guinea hier in ruimere zin gebruikt werd, als aanduiding voor een ver en exotisch oord. Nog een andere verklaring zoekt het bij de zogeheten Guineamen, schepen die tussen Engeland, Afrika en Brazilië voeren met tot slaaf gemaakten, en zo het dier mee naar Europa brachten. Ten slotte is er – de minst geloofwaardige – hypothese dat de naam verband houdt met de vroegere munteenheid guinea.
Zeeratje
In het zuiden van Oost-Vlaanderen hoor je dan weer zeerat of zeeratje. Ook hier speelt de herkomst een rol: het dier kwam ‘van over zee’. Diezelfde gedachte vind je terug in het Duitse woord Meerschwein – letterlijk ‘zee-varken’. In het Limburgse Maaseik is zeevarken trouwens het dialectwoord voor de cavia. Ironisch genoeg houdt de cavia helemaal niet van water.
Marmot
In delen van Nederland, onder andere in Zeeland, wordt de cavia ook wel eens marmot genoemd. Dat is eigenlijk een ander knaagdier, maar de overeenkomst in uiterlijk en het feit dat beide dieren ooit als ‘vreemd’ werden ervaren, zorgde voor die naamverschuiving.
- Dialectwoorden voor Guinees biggetje of cavia in de woordenbanken e-WND en woordenbank.be
- Dialectwoorden voor Guinees biggetje of cavia in de etymologiebank
- De Pauw, T. (1999). Het Guinees biggetje: Spaans of Oost-Indisch? WVD-KONTAKT, 13, 11–15.
- https://kaartenbank.meertens.knaw.nl/proxy/image/4153