Tot 7 juni 2026 is in het Haagse Mauritshuis de tentoonstelling Birds te zien. Een opmerkelijk duo was verantwoordelijk voor de samenstelling ervan: de bekende Britse kunsthistoricus Simon Schama én Het puttertje – het beroemde schilderij van Carel Fabritius uit 1654. De expositie brengt in vogelvlucht de bijzondere relatie van de mens met vogels in beeld. Enerzijds zien we ze als boodschappers van het hogere en bewonderen we hun vederpracht, anderzijds sluiten we ze op in kleine kooitjes en verorberen we ze met smaak. En we gebruiken ze ook nog voor het vederspel.
Badminton?
Anders dan je misschien zou verwachten heeft vederspel niets te maken met het ouderwetse pluimbalspel of het raketspel – twee voorlopers van badminton – waarbij twee spelers een klein leren balletje met een kroon van veertjes naar elkaar overslaan. Maar wat houdt dat spel dan wel in? Het woord vederspel is samengesteld uit de zelfstandige naamwoorden veder en spel. Daarbij betekent veder niet alleen ‘veer’ maar staat het ook voor ‘vogel’. Al in de 13e eeuw wordt vederspel gebruikt om te verwijzen naar de ‘jacht met afgerichte vogels’. Vooral haviken en valken waren hierbij populair, maar ook sperwers en wouwen werden ingezet.
Klauwen
Deze voor de jacht afgerichte roofvogels worden in het Middelnederlands onder andere aangeduid met het woord klamvogel. Bij het eerste deel ervan spelen de denkbeelden vastgrijpen en klauw een belangrijke rol. Misschien ligt de oorsprong van klam in het werkwoord klammen ‘klemmen, met een klam vangen’. Ook de variant klemvogel komt voor. Mogelijk is het eerste deel afgeleid van het werkwoord klemmen ‘met de klauwen pakken’, omdat roofvogels zich door de bouw van hun tenen gemakkelijk aan takken en aan een prooi kunnen vastklemmen. Daarnaast komen we in de middeleeuwen een enkele maal ook de vorm klauwvogel tegen.
Levensgevaarlijk
In de middeleeuwen was het vederspel – toentertijd ook vogelij, vogeling of weidewerk genoemd –een geliefd vermaak van vorsten en edelen. Ook Graaf Floris V van Holland (1254-1296) was er zeer van gecharmeerd. Toen zijn leenman Gijsbrecht van Amstel hem eens wekte voor het deelnemen aan een vogeljacht stond de graaf, “die grote genoechte hadde int vederspel”, direct naast zijn bed. Veel genoegen zal hij er niet aan beleefd hebben, want de uitnodiging was een list van een aantal afvallige edelen die een complot tegen hem hadden gesmeed. Graaf Floris werd overmeesterd, gevangengezet in het Muiderslot en uiteindelijk tijdens een vluchtpoging vermoord.
Hoogtepunt
Op de tentoonstelling Birds is onder meer een prachtig schilderij te zien waarop Hans Holbein de Jongere Robert Cheseman met een giervalk vereeuwigd heeft. Het portret van deze grootvalkenier van de Engelse koning Hendrik VIII is een bezoek aan het Mauritshuis zeker waard. Maar voor taalliefhebbers is het echte hoogtepunt het manuscript waarin het beroemde Oudnederlandse liefdesgedicht te zien is:
Hebban olla uogala nestas hagunnan hinase hic enda thu. Uuat umbidan uue nu
- badminton, pluimbalspel en raketspel in het Woordenboek der Nederlandsche Taal (WNT)
- Hebban olla uogala in het Corpus Oudnederlands
- klamvogel in het Middelnederlandsch Woordenboek (MNW), in het WNT
- klampvogel in het WNT
- klauwvogel in het MNW
- klemvogel in het MNW, in het WNT
- vederspel in het Vroegmiddelnederlands Woordenboek (VMNW), in het MNW, in het WNT