Categorieën
Woordbaak

Waarom heet de misère na een gezellige avond ‘kater’?

Drie oktober staat Leiden op zijn kop ter ere van Leidens Ontzet. Tot diep in de nacht kermis, muziek en drank. Dat betekent voor veel feestgangers de volgende dag een flinke kater. Waar komt de uitdrukking ‘een kater hebben’ eigenlijk vandaan? Je wordt wakker met een ellendig gevoel. Je bent misselijk en je hoofd bonkt.…

Categorieën
Woordbaak

Welk woord heeft de meeste medeklinkers achter elkaar?

De eerste herfststorm is achter de rug en de herfstchrysanten steken voorzichtig het hoofdje boven de grond. Het is herfst, en samenstellingen met dat woord leveren veel opeenvolgende medeklinkers op. Wat is het woord met de grootste medeklinkerstapeling? Veel opeenvolgende medeklinkers in een woord noemen we medeklinkerstapeling. In het Nederlands zijn lange medeklinkerstapelingen mogelijk doordat…

Categorieën
Woordbaak

Waar komt de naam ‘Prinsjesdag’ vandaan?

Troonrede, miljoenennota en lenteakkoord; veelgebruikte woorden rondom de derde dinsdag van september. Die dag is het in Nederland namelijk Prinsjesdag, maar waar zijn de prinsjes? Op Prinsjesdag leest de koning de troonrede voor en dat is de opening van het nieuwe parlementaire jaar. Dit ritueel bestaat al sinds 1814, maar de benaming Prinsjesdag is pas…

Categorieën
Woordbaak

Waarom heet een potlood eigenlijk ‘potlood’?

U heeft het waarschijnlijk vandaag nog gebruikt: het rode stempotlood. Het potlood is in Nederland in 2009 weer ingevoerd omdat de stemcomputers onbetrouwbaar waren. Waar komt het woord potlood eigenlijk vandaan? Het woord potlood bestond al in de zestiende eeuw. Potlood verwees toen nog niet naar het schrijfgerei, maar naar een stof die we nu…

Categorieën
Woordbaak

Waar komt ‘zo gek als een deur’ vandaan?

De populaire uitdrukking zo gek als een deur betekent ‘stapelgek’. Wat is er nu zo gek aan een deur? Het antwoord luidt: niets. Het Nederlandse woord deur is een typisch voorbeeld van een erfwoord, een woord dat al sinds mensenheugenis voorkomt in de taal. Het woord betekent volgens het Woordenboek der Nederlandsche Taal (WNT) ‘Door…

Categorieën
Woordbaak

Wat is het oudste Nederlandse woord?

Het wad is niet alleen een bijzonder natuurverschijnsel, maar ook een bijzonder woord. Het is het eerste woord dat gevonden is op Nederlands grondgebied. Maar is het daarmee ook het oudste Nederlandse woord? Vanaf ongeveer de vijfde eeuw na Christus spreken we van het Nederlands als zelfstandige taal. Voor die tijd maakt de taal die…

Categorieën
Woordbaak

Waar komt ‘ladderzat’ vandaan?

Ladderzat betekent ‘zeer dronken’. Het eerste deel van de samenstelling heeft, net als bijvoorbeeld in straalbezopen, stomdronken en apezat, een versterkend effect. Het Woordenboek der Nederlandsche Taal (WNT) vermeldt in 1911 een werkwoord ladderen, dat in de studententaal van toen ‘iemand op een ladder thuisbrengen’ betekent. Iemand die ladderzat is, is dus iemand die zo…

Categorieën
Woordbaak

Wat is de betekenis van -sel in woorden als ‘deksel’, ‘raadsel’ en ‘verschijnsel’?

Met het achtervoegsel -sel worden in het Nederlands vooral zelfstandige naamwoorden gevormd uit werkwoordstammen. Bijvoorbeeld: het zelfstandig naamwoord deksel ontstaat uit het werkwoord dekken door het achtervoegsel -sel aan de stam dek toe te voegen. De betekenis van -sel kan per woord verschillen: Het geeft het product of het resultaat aan van de handeling die…

Categorieën
Woordbaak

Sinds wanneer bestaat er een standaard­spelling?

De spelling-Siegenbeek (1804) is de eerste officieel vastgelegde spelling van de Nederlandse taal. Het welbekende Groene Boekje maken we pas vanaf 1954. Onze eerste officiële spelling ontleent zijn naam aan Matthijs Siegenbeek. Deze hoogleraar kreeg van de overheid de opdracht een uniforme spelling op te stellen. Volgens hem moest de spelling zoveel mogelijk de uitspraak…

Categorieën
Woordbaak

Wat is ‘moederziel’ in de uitdrukking ‘moederziel alleen’ eigenlijk?

In de middeleeuwen kende men de uitdrukking al moeder ene. Daarin betekende het woord ene ‘verlaten van, verlaten door’. Al moeder ene betekende dus ‘zelfs door zijn moeder verlaten’. Ene verdween in deze betekenis echter uit het actieve taalgebruik en werd in de zeventiende eeuw vervangen door het nog wel bekende alleen ‘eenzaam, verlaten’. Al…

Categorieën
Woordbaak

Hoe is de betekenis van ‘achterbaks’ te verklaren en heeft ‘voorbaks’ dan ook bestaan?

Bak betekent in het Middelnederlands ‘rug’, vergelijk ook het Engelse back. Achterbaks betekende dus letterlijk ‘achter de rug van iemand’. Hierbij ontstond al vroeg een figuurlijke betekenis ‘stiekem; zonder dat iemand het ziet of merkt; buiten iemand om’. Het oudste voorbeeld van dit figuurlijke gebruik stamt uit de vijftiende eeuw. Omdat je rug alleen maar…

Categorieën
Woordbaak

Waarom zeggen we ‘drieletter­woord’ en niet ‘drieletters­woord’?

De tussenklanken -s en -en in samenstellingen zijn niet zonder meer gelijk aan meervoudsuitgangen. Er is echter wel een relatie met het meervoud als je kijkt naar de systematiek. Woorden met een meervoud op -s krijgen nooit een tussenklank -en, tenzij het om woorden gaat die daarnaast ook een meervoud op -en hebben (bijvoorbeeld directeurskamer,…

Categorieën
Woordbaak

Waar komt het achtervoegsel -waarts in ‘voorwaarts’ en ‘zijwaarts’ vandaan?

Het achtervoegsel -waarts is een afleiding van het Middelnederlandse bijwoord wart, wert met de betekenis ‘naar, in de richting van’. Het is een vorming bij het werkwoord worden in zijn oorspronkelijke betekenis ‘draaien, (zich) wenden’.

Categorieën
Woordbaak

Wat betekent ‘sinaas’ in ‘sinaasappel’?

In de zestiende eeuw namen de Portugezen vanuit China zaden mee van een zoete citrusvrucht. Deze vrucht verspreidde zich in de daaropvolgende eeuwen via Italië al snel over heel Europa en kreeg de naam van het land van herkomst: ‘China’s appels’ of ‘appels van China’. Omdat China in die tijd ook wel als Sina gespeld…

Categorieën
Woordbaak

Waar komt ‘mijn competentie hebben’ vandaan?

De vraag luidde: “Als wij voldoende hadden gegeten en niet nog eens opgeschept wilden hebben, moesten wij zeggen: ‘Ik heb mijn competentie.’ Nu kan ik nergens terugvinden waar dit vreemde gezegde vandaan komt. Kunt u helderheid verschaffen?” Voor het antwoord moeten we diep in het verleden duiken. Als we genoeg gegeten hebben, kunnen we neutraal…

Categorieën
Woordbaak

Hoe is de betekenis van het woord ‘kruiperig’ te verklaren vanuit ‘kruipen’?

Het woord kruiperig is een regelmatige afleiding van de stam van het werkwoord kruipen met het achtervoegsel -erig. Het suffix -erig is productief, dat wil zeggen dat het nog altijd gebruikt wordt om er woorden mee te vormen. Meestal wordt het achter een werkwoordstam geplakt (bijterig, huilerig, rillerig), maar ook wel achter een bijvoeglijk naamwoord…

Categorieën
Woordbaak

Wat is de betekenis van ‘koeterwaals’?

Koeterwaals is een term die gebruikt wordt om onbegrijpelijk taalgebruik aan te duiden. De oudste vermelding van koeterwaals dateert uit de negentiende eeuw, maar al in de zeventiende eeuw vinden we in het Nederlands het zelfstandig naamwoord koeterwaal voor ‘iemand die een onverstaanbare/onbegrijpelijke taal spreekt’ en het werkwoord koeterwalen ‘een onverstaanbare/onbegrijpelijke taal spreken’. Ook koeterwaals is…

Categorieën
Woordbaak

Waarom staat het werkwoord ‘zich beseffen’ niet in de woordenboeken?

Zich beseffen is een contaminatie van twee werkwoorden die hetzelfde betekenen, namelijk zich realiseren en beseffen. Onder invloed van het formelere zich realiseren is men in de spreektaal ten onrechte ook beseffen als wederkerend werkwoord gaan gebruiken en worden constructies als ik besef me dat ik fout zit en zij beseft zich niet wat zij…

Categorieën
Gelegenheidswoordenboekjes

EK-voetbalwoorden­boekje

Angstgegner, chocoladebeen, thuisfluiter: voetbal is een onuitputtelijke bron van aansprekende woorden. Een gelegenheidswoordenboekje met voetbalwoorden uit 2012.

Categorieën
Woordbaak

Wat heeft een ‘moedervlek’ met moeders te maken?

Een moedervlek is een donkere pigmentvlek op de huid. Vroeger dacht men dat deze vlekken aangeboren waren, maar meestal ontstaan ze pas in de eerste jaren na de geboorte. Het woord komt al zeker sinds 1761 in het Nederlands voor. Zulke vlekken werden vroeger ook wel maanvlekken of muizenvlekken genoemd. De benaming moedervlek verwijst naar…

Categorieën
Woordbaak

Wat heeft een haan met een ‘sprinkhaan’ te maken?

Het Nederlandse woord haan betekent etymologisch ‘de zanger’ en houdt in tal van talen verband met een werkwoord dat ‘zingen’ betekent. Net als de haan zijn sprinkhanen en krekels in staat om te ‘zingen’: ze maken tjilpende of tsjirpende geluiden door met de achterpoot tegen de vleugel te wrijven. Het verband tussen de haan en…

Categorieën
Woordbaak

Waar komt het woorddeel ‘sjoel’ in ‘sjoelbak’ vandaan?

Sjoelbak is afkomstig van het Friese woord sjoeltafel. Dit was een lange tafel met aan de zijkanten opstaande randen en aan de achterkant een aantal vakjes waar je schijven in moest zien te schuiven om punten te verdienen. Later gebruikte je een losse bak die als je ging spelen op de tafel gelegd kon worden.…

Categorieën
Woordbaak

Waar komen de geldtermen ‘doni’ en ‘barki’ vandaan?

Doni (uitspraak: ‘donnie’) en barki komen allebei uit het Surinaams. In het Surinaams betekende doni eerst alleen ‘muntstuk van tien cent’, en later ook ‘biljet van tien gulden’ of ‘bedrag van tien gulden’. Barki betekent ‘biljet van honderd gulden; bedrag van honderd gulden’. In het Surinaams kunnen die twee woorden door iedereen gebruikt worden, maar…

Categorieën
Nieuws

Brieven als buit: lemmatiseren van brieven uit de 17e en 18e eeuw

Vanaf begin februari 2012 zijn Marijke Mooijaart en Nina Bouwmeester (beiden van het INL) bezig met het lemmatiseren van zo’n duizend brieven uit de 17e en 18e eeuw. Lemmatiseren wil zeggen dat aan alle woorden en woordvormen een moderne standaardvorm wordt gehecht, zodat de teksten gemakkelijk doorzoekbaar worden. Deze brieven maken deel uit van het…

Categorieën
Nieuws

Wildbreien neologisme van 2011

De verkiezing van het neologisme van het jaar 2011 heeft een overduidelijke winnaar opgeleverd: wildbreien. In deze crisistijd is er kennelijk behoefte aan iets vrolijks en het wildbreien – ook straatbreien genoemd – heeft er letterlijk voor gezorgd dat het straatbeeld opgevrolijkt wordt. Goede tweede was de woordspeling infobesitas, een woord dat inspeelt op een van de schaduwkanten van onze informatiemaatschappij.…

Categorieën
Jaaroverzicht in nieuwe woorden

Jaaroverzicht 2011 in nieuwe woorden

Elk jaar zetten we een selectie uit onze rubriek Neologisme van de week op een rij, voor elke maand een woord. Een terugblik op 2011 in twaalf nieuwe woorden.

Categorieën
Gelegenheidswoordenboekjes

E-klachten­woordenboekje

RSI kennen we, maar er zijn nog tientallen andere klachten en syndromen die veroorzaakt worden door het gebruik van moderne apparaten en media zoals de mobiele telefoon en Facebook.

Categorieën
Gelegenheidswoordenboekjes

Sporttermen­woordenboekje

Alle termen uit alle sporten beschrijven, dat lukt geen mens. Toch hebben we er in het Algemeen Nederlands Woordenboek al veel verzameld, van ‘aanwijsplaats’ tot ‘walk-over’. Een selectie.

Categorieën
Gelegenheidswoordenboekjes

Formatie­woordenboekje

In 2010-2011 kostte het in België en Nederland veel moeite om een kabinet te vormen. De (in)formateurs hadden er een zware kluif aan. Wij hebben in dit gelegenheidswoordenboekje veelvoorkomende termen uit die onderhandelingsfase verzameld.

Categorieën
Gelegenheidswoordenboekjes

3 oktober­woordenboekje

Rond 3 oktober zijn talloze woorden te horen die rond het Leidens Ontze en de viering ervan een rol spelen. Het INT, gevestigd in Leiden, maakte er dit gelegenheidswoordenboekje voor.

Categorieën
Gelegenheidswoordenboekjes

Prinsjesdag­woordenboekje

Elk jaar leveren Prinsjesdag, de troonrede, de miljoennenota en de algemene beschouwingen weer ‘trendy’ woorden op. Dit is een verzameling uit 2011.